Pismo jednog Nemca

Bodo Waber

Zašto institucije u BiH ne funkcioniraju na institucionalan način

Zašto Bosna i Hercegovina nije funkcionalna država? Domaći i strani kritičari mučne sadašnjosti jedinstveni su u ocjeni uzroka stanja nedržave: država ne funkcionira zbog ustavne institucionalizacije etničkoga, etničke podijeljenosti centralnih državnih institucija, zbog dalekosežne decentralizacije u korist etničkih teritorijalnih (sub)jedinica, zbog postojećeg odnosa kolektivnih i individualnih prava u korist prvih. Riječju, zbog važećega dejtonskog Ustava BiH, koji hitno treba mijenjati. Ta primamljiva teza ne samo da je nedostatna već ona svojom institucionalno-normativnom fiksiranošću, koja isključuje društveni pogled, učestvuje u zamagljivanju pravog stanja stvari koje je puno ozbiljnije. Nije b-h država disfunkcionalna zbog jačine etničkih institucija, država ne funkcionira ni na nivou etničkih teritorijalnih jedinica. Institucije, kada djeluju, ne djeluju na institucionalan nego na parainstitucionalan način. Osnovni problem s kojim se stanovnik BiH suočava u svakodnevnom životu ne nalazi se u neriješenom odnosu kolektivnih i individualnih prava, nego u činjenici što mu nisu zagarantirana nikakva prava. Na djelu je dubok proces erozije svih državnih, ali i svih ostalih društvenih institucija. Troetnička blokada države samo je površinska pojava tog sveobuhvatnog procesa, ona ga u isto vrijeme zamagljuje i legitimira, legitimira vladavinu etničkih elita koje su najvažniji proizvod i proizvođač (mada ne jedini) tog stanja nedržave.

Proces erozije društvenih institucija vuče se najmanje četiri decenije; on ima svoj početak duboko u jugoslavenskom društvu samoupravnog socijalizma. Jugoslavenski komunisti su imali ambivalentan, ali dosta realan odnos prema modernim državnim institucijama. S naglaskom jugoslavenskog socijalizma na svome emancipacijskom karakteru oni su priznali dobit slobode u formiranju modernih institucija, u racionalnoj birokratiji i vladavini prava. Istovremeno su shvatili realne granice jednog pretežno ruralnog društva da realizira proglašeni projekt samoupravne demokratije, pa time važnost održavanje statusa partije kao jedinog postojećeg subjekta u jugoslavenskom društvu usprkos već početkom 1950-ih proglašenom odustajanju partije od direktnog upravljanja državom (i privredom). Jugoslavija je kao jedina socijalistička zemlja mijenjala svoj ustav svakih 10 godina, u osnovi su se mijenjali institucionalni oblik i naziv državnih institucija, a monopol moći partije ostajao je nepromijenjen. Kada je jugoslavenski model socijalizma pao u modernizacijsku krizu i kada je uvjerenje u emancipacijski projekt među pripadnicima državno-partijskog aparata počeo da blijedi, ostala je tehnika vladavine putem neformalnih kanala, neformalnog umrežavanja partije, države i ekonomije, putem parainstitucionalnog djelovanja iz samih institucija. Ta tehnika tokom 1970-ih je sve više korišćena da ispravlja ekonomsku neracionalnost sistema, ali i za zadovoljavanje u socijalizmu nelegitimnih individualnih interesa. U otvorenoj ekonomskoj krizi, u Jugoslaviji 1980-ih godina, parainstitucionalno djelovanje se pretvara u instrument preživljavanja. Masovna krađa u društvenim preduzećima od strane članova radnih kolektiva, rad na crno, zloupotreba radne snage društvenih preduzeća u privatne svrhe od strane pripadnika menadžmenta, kao i razni drugi metodi razmjene »usluga« poprimaju oblik kolektivnog kršenja pravila/zakona, odnosno sveobuhvatnog podrivanja državnih (društvenih) institucija. Taj destruktivni društveni mehanizam postaje sastavni dio socijalizacijskog iskustva.
U etničkoj transformaciji postjugoslavenskih društava ne samo da se nastavlja taj proces erozije društvenih institucija već se čini čak i da on prelazi sve dotad postojeće granice. Nove (etničke) političke elite, iako po svojim ideološkim sadržajima naglašeno antikomunističke, preuzimaju parainstitucionalnu tehniku vladavine komunističke partije, one organiziraju nasilnu etnizaciju društva brisanjem državnog monopola sile, tj. spajanjem državnih i paradržavnih aktera nasilja, siva ekonomija dolazi u rang državne ekonomske politike itd.

Kako objasniti očigledan paradoks istovremenog nastanka etnonacionalnih državnih tvorevina i kolektivnog podrivanja društvenih institucija čiji je najvidljiviji aspekt – stanje nedržave? Taj paradoks postaje shvatljiv tek kada se dolazi do kritičnog razumijevanja fenomena etnonacionalizma, a ne kada ga se razumije u kategorijama klasičnih ideologija ili nacionalizma iz 19. stoljeća. To se u okviru ovog teksta može uraditi samo u osnovnim crtama: etnonacionalizam se može opisati kao društveni proces kolektivnog amosporazumijevanja. Na jednoj strani stoji svijest svakodnevice pojedinca u društvu. Određuje ga sistem mnijenja, proces obrađivanja društvene realnosti u individuumu koji ispunjava konformističku društvenu funkciju. To obrađivanje pojednostavljuje zbilju, briše društvene proturječnosti, daje društvenim procesima smisao, pa time pojedincu osjećaj sigurnosti. Na drugoj strani stoji »politička ideologija« etnonacionalizma. Ideolozi, da bi bili politički uspješni, primorani su prilagođavati ideološke sadržaje potrebama opisane svijesti svakodnevice. Etnonacionalizam, iako sadrži izrazitu agresivnu energiju, nije nikakvo uvjerenje u sadržaje etničke ideologije, on ima izrazito konformistički karakter. Etnonacionalizam nije nikakav proces manipulacije »narodom« od strane političkih elita. Pojedinac, »obični građanin«, naprotiv, igra aktivnu ulogu. Na relaciji javnog/nejavnog mnijenja tako nastaje moderan kolektivistički etnički diskurs strukturiran po principu mi–oni, u čijem se centru vrti nekoliko šifri poput »identitet«, »etnos«, »nacionalni interes«, »kultura« itd. – šifri koje sadržinski ostaju potpuno neodređene, maglovite. Taj diskurs zapravo mora biti sadržinski neodređen, jer mu je glavna funkcija ne u sadržajima »ideologije« etnonacionalizma, nego u samom nastajanju i održavanju kolektivnog etničkog sporazumijevanja. A što je predmet sporazumijevanja neodređeniji, proces sporazumijevanja je lakši. Takav kolektivistički diskurs je tek moguć krajem 20. stoljeća zbog promjena koje su se desile na globalnoj razini: nastanak masovnih medija koji stignu u zadnji kutak svijeta, prodiranje nauke i naučnih pojmova u politiku i medijsku javnost, proces »globalizacije« koji ideji o identitetu nacije, kulture i države sve više uzima njenu materijalnu osnovu. Jugoslavenski socijalizam je tu učinio dodatne pripremne radnje jer je preuzimao sve pojmove moderne političke filozofije, pa ih s vremenom suštinski ispraznio – od »suverenosti« do samog pojma »države«. Time je već nagoviještena druga ključna funkcija etničkog diskursa: ne samo da više ne sadržava nikakvu konkretnu predstavu o državi i društvu već ima funkciju izbjegavanja razmišljanja o društvu.

Nastajanje etnonacionalističkog društveno-političkog pokreta u Jugoslaviji/Bosni i Hercegovini krajem 80-ih i početkom 90-ih godina prošlog stoljeća, koji istovremeno sadrži u sebi agresivan potencijal za društvenu transformaciju i lišen je svake konkretnije predstave o društvu i državi (osim mitske slike o vraćanju u raniji historijski oblik zajednice koju je zbog promijenjenih društvenih odnosa nemoguće realizovati), kreira stanovite poslijedice: »novo« se društvo mora konstituirati po onim principima prethodnoga, socijalističkog društva koji mogu preživjeti promjenu ideološke matrice.
Dejtonski ustavni poredak s neriješenim državnopravnim statusom Bosne i Hercegovine zacementirao je tu specifičnu dinamiku istovremene društvene destrukcije i integracije, koja određuje strukturalnu političku neodgovornost etničkih elita. Pojedinac aktivno učestvuje u podrivanju društvenih institucija, kanalizira svoje nezadovoljstvo prema drugim etničkim kolektivima, dok se na nivou etničkog kolektiviteta može osjetiti žrtvom učinka svoga destruktivnog djelovanja. Radi se zapravo o procesu kolektivne autodestrukcije jednog društva.

Krizni mentalitet i neprekidno vanredno stanje

Izraziti krizni mentalitet podupire te destruktivne društvene tokove u današnjoj BiH. On svoj početak ima također u socijalističkom jugoslavenskom društvu. Mada se najviše 1960-ih i 1980-ih govorilo o »krizi«, jugoslavensko društvo nije bilo u krizi, ono je sa svojim nestabilnim društvenim odnosima bilo krizno društvo per se. Političku opasnost koja prijeti iz tih nestabilnih odnosa socijalistički režim pokušavao je kompenzirati prizivanjem raznih unutrašnjih i vanjskih neprijatelja, s tendencijom stvaranja neprekidnog vanrednog stanja. Etnonacionalistički režimi 1990-ih su samo prisvojili tu tehniku vladavine, a njen majstor je svakako bio Slobodan Milošević. Krizni mentalitet kao izraz nestabilnih društvenih odnosa oblikuje društvene odnose na svim nivoima u današnjoj BiH. Vrijeme u svijesti pojedinca prisutno je skoro isključivo u svojoj kratkoročnoj dimenziji. Princip brze dobiti, fast money, remeti sve društvene odnose – od ekonomskih, preko političkih do privatnih, čak i rodbinskih. Društvo tako nalikuje ovome što je Thomas Hobbes okarakterizirao kao prirodno stanje ljudskih društava – borba svih protiv svih.
Politički život se zbiva na toj kratkoročnoj vremenskoj dimenziji, dominira političko taktiziranje, uz potpuno odsustvo političkih strategija koje prelaze razdoblje od jedne ili dvije godine. Politika u svome izvornom smislu (što bolje uređenje društvenih odnosa) tim putem je zapravo onemogućena.

Tragajući za subjektom stvaranja funkcionalne države

Iz svega dosad izloženog u ovom tekstu postaje jasno da se u vezi sa stvaranjem jedne funkcionalne, demokratske države Bosne i Hercegovine ne radi o prostom mijenjanju institucionalnog, ustavnog okvira. Radi se zapravo o zadatku preokretanja autodestruktivnih društvenih tokova. Ko može biti subjekt jednog tako suštinskog, transformacijskog procesa?

Međunarodna zajednica. Nemali broj b-h demokratskih kritičara stanja nedržave i uloge domaćeg političkog establišmenta donedavno se nadao da će međunarodna zajednica preuzeti funkciju subjekta stvaranja funkcionalne države. Osnova takve nade bila je raširena percepcija režima međunarodnog poluprotektorata oličenog u Uredu visokog predstavnika, kao istinskog suverena postdejtonske države, pogotovo u toku Ashdownovog mandata.

Radi se o dobrom primjeru kako pogrešna percepcija rađa pogrešnu nadu. Međunarodna zajednica nikada nije bila suveren u BiH, ona ni u jednom trenutku u proteklih 12 godina nije bila spremna uspostaviti neku vrstu prinudne uprave nad Bosnom i Hercegovinom kao što je to bio slučaj s Njemačkom nakon 1945. godine. Međunarodni poluprotektorat pod vodstvom OHR-a nikad nije imao izvršnu vlast u svojim rukama, a zakonodavnu vlast samo posredno i stihijski, te sudbenu samo u ograničenom obimu. Gledano iz perspektive ova dva gore izložena aspekta aktualnog stanja nedržave (parainstitucionalno podrivanje državnih institucija, krizni mentalitet), može se zaključiti da je međunarodna politika, uz stvaranje fasada nekih ključnih institucija države BiH, uglavnom djelovala u pravcu održavanja lošeg stanja statusa quo.

Po svome negativnom efektu na izgradnju čvrstih državnih institucija uloga međunarodnih institucija je dosta ličila na položaj Saveza komunista u bivšoj Jugoslaviji: tvrdile su da ne upravljaju državom, nego da tu funkciju prepuštaju domaćim političkim elitama, ali su se stalno miješale u državne poslove argumentirajući to zaštitom tekovina Dejtonskog sporazuma. Organizirale su redovne izbore, pa poslije vršile odlučujući uticaj na sastavljanje vladajućih stranačkih koalicija. Promovirale su vladavinu prava, a dugo vremena nisu uopće platile socijalne dažbine za svoje lokalne zaposlenike itd.

Istovremeno, svojim organizacijskim osnovama međunarodne institucije su reproducirale preovlađujući krizni mentalitet. Mandatima svojih predstavnika, koji se u prosjeku kreću između pola godine i dvije godine, one su izvana unijele istu vremensku dimenziju koja bitno određuje nestabilni karakter unutrašnjih socijalnih odnosa. Tako strukturirana međunarodna zajednica ni u vremenu svoga najintenzivnijeg angažmana u BiH nije mogla postati subjekt stvaranja funkcionalne države. U sadašnjem trenutku kraha međunarodne politike takva je nada izgubila svaku osnovu.

Došao je, dakle, trenutak da b-h društvo samo sebi pomogne. Tek kad se pojave subjekti koji mogu biti nosioci stvaranja funkcionalne države, mogu računati na odgovarajuću pomoć međunarodne zajednice.

Kakvi su izgledi tih potencijalnih subjekata u b-h politici. Da se prvo malo zadržimo kod subjekata etničke destrukcije države. Pojavljuje se posljednjih godina zanimljiv fenomen nestanka relevantnih, prepoznatljivih subjekata: u sukobu s međunarodnom zajednicom glavni akteri etnonacionalističke politike iz prve polovine 1990-ih godina nestaju s političke scene, zamjenjuju ih svojevremeno trećerazredne ili marginalne političke figure; glavne etnonacionalističke stranke, SDA, SDS i HDZ, izgubile su dominantan položaj koji su uživale među svojim etničkim kolektivima, dok mehanizmi etnizacije društva ostaju nepromijenjeni. Protagonisti antinacionalističke demokratske političke opcije u BiH žale se da više ne uspijevaju identificirati svoje ideološke protivnike, dok politika smjenjivanja državnih i stranačkih dužnosnika od strane OHR-a naknadno otkriva svoje ograničene domete. Potvrđuje se, zapravo, gore izloženo razmišljanje o procesu kolektivnog etničkog samosporazumijevanja. Radi se o specifičnoj društvenoj dinamici kojoj nisu potrebni neki istaknuti politički subjekti.

Šta je, dakle, s potencijalnim domaćim subjektima izgradnje funkcionalne demokratske države BiH, s tzv. demokratskim strankama? Aktualno stanje nije nimalo bolje nego s međunarodnim akterima. U proteklih 12 godina parcijalnim zauzimanjem vladajućih pozicija potrošile su se i iskompromitirale redom sve relevantne demokratske snage. Kao glavno objašnjenje za takvo frustrirajuće stanje nudi se teza da su etnička strukturiranost državnih institucija i uloga međunarodne zajednice, kao čuvara tekovina Dejtonskog sporazuma, spriječile nastanak ozbiljnog subjekta transformacije Bosne i Hercegovine u funkcionalnu državu. Uz činjenicu da je međunarodna politika u cijeloj historiji poluprotektorata bila ovisna o postojanju domaćih subjekata demokratske transformacije, usporedna analiza političkog djelovanja demokratskih i nacionalističkih stranaka razotkriva tu tezu kao atraktivan izgovor. »Demokratske« stranke u svome političkom nastupu ostale su unutar matrice dihotomnog diskursa o »njima« i »nama«, o demokratama i nacionalistima, a zalaganje za »liberalnu državu« i »građansko društvo« ostalo je sadržinski onoliko neodređeno koliko i same etničke šifre. Izbjegavalo se suočavanje s realnim društvenim stanjem, nije se polazilo od osnovne činjenice da BiH u svojoj historiji nikada nije bila ni liberalna država ni građansko društvo, nije se ozbiljno razmišljalo o datom društvenom okviru autodestruktivne socijalne dinamike za demokratsko političko djelovanje – ni po svojim ograničavajućim efektima (učešće širih društvenih grupa u procesima etnizacije i podrivanja društvenih institucija), ni po svome pozitivnom potencijalu (opće nezadovoljstvo stanovništva socijalnim posljedicama procesa kolektivne autodestrukcije). Napadane su etničke elite zbog korumpiranosti, a nije se pokušavalo objasniti kako politička organizacija može postati subjekt izgradnje državnih institucija. Posebno kada je jasno da djeluje na relaciji državne-javne ekonomske sfere u jednom društvu koje nema prostora izvan prakse kolektivnog kršenja pravila/zakona.
Tako jasnijom postaje sličnost »demokratskih« stranaka s nacionalističkim strankama po političkoj neodgovornosti i po osnovnim strukturalnim crtama: dominaciji političkih taktika i personalnih interesa na račun političkih strategija, što traje u razdoblju do narednih izbora, autoritarne unutarstranačke strukture, slab programski rad, zapostavljanje partijskog rada radi zauzimanja državnih funkcija, prezir prema »običnom narodu« itd. Dihotomna percepcija stranačke političke scene na relaciji nacionalisti–demokrati3 razotkriva se kao lažna slika. Odsustvo političkog subjektiviteta zajednička je karakteristika svih postojećih političkih aktera.

Pledoaje za suočavanje sa samorazarajućom društvenom dinamikom

Šta učiniti? Rezignirajuće današnje stanje b-h društva u pitanju političkog subjekta stvaranja funkcionalne demokratske države treba shvatiti kao šansu. Treba stvoriti novi politički subjekt, bilo iz transformacije postojećih političkih organizacija, bilo izgradnjom novih. Novi politički subjekt, kao prvo i najbitnije, mora se bespoštedno i konstruktivno suočavati s autodestruktivnom društvenom realnošću. Mora inicirati društveni diskurs o »svima nama«, a početi od sebe samoga. Mora »narod« uzimati ozbiljno kao subjekt stvaranja države, a istovremeno ne osloboditi ga odgovornosti za destruktivnu društvenu dinamiku. Mora istovremeno biti »u narodu« i ponašati se asocijalno, u smislu oslobađanja od dominantnog kriznog mentaliteta i političke prakse parainstitucionalnog podrivanja državnih institucija i kolektivnog kršenja pravila/zakona. Mora neprekidno imati na umu društveno-političke osnove takvog asocijalnog ponašanja i mogućnosti njegovog širenja.
Kad dođe do takvog društveno-političkog preokreta za izgradnju funkcionalne demokratske države Bosne i Hercegovine neće uopće biti presudno da li će to biti liberalna građanska država po francuskom modelu ili ne. Odnos kolektivnih i individualnih prava i način njihove institucionalizacije neće više predstavljati pitanja koja prijete da od bosanskohercegovačke države opet naprave nedržavu.

* Iz: Foreign Policy Review, godina 2, br. 2.
** Sociolog, doktorant na Univerzitetu u Hanoveru i izuzetan poznavalac prilika u BiH i na Balkanu. Autor studije »Kriza univerziteta i perspektive mladih naučnika u BiH«, Fondacija Friedrich Ebert, Sarajevo, 2007.
1 Ovdje se misli na analize i preporuke u vezi s nefunkcioniranjem dejtonske države od strane European stability initiative (ESI) – njemačkog think-tanka sa sjedištem u Berlinu: međunarodni poluprotektorat je ravan kolonijalnim režimima u 19. stoljeću (britanskog u Indiji); visoki predstavnik Ashdown je bosanski suveren koji u stvari sprečava prenošenje suverenosti na bosansko stanovništvo; b-h političke elite su dovoljno zrele i spremne da preuzmu punu političku odgovornost od međunarodne zajednice i same transformiraju dejtonsku u funkcionalnu državu, zato treba što prije ukinuti OHR. Videti: Knaus, Gerald/Martin, Felix, »Travails of the European Raj«, u: Journal of Democracy, vol. 14 (July 2003), no. 3.
2 Schwarz-Schilling je iz protesta napustio poziciju ministra pošta i telekomunikacija SR Njemačke i time praktično završio svoju karijeru u njemačkoj politici.
3 Negativan politički učinak te percepcije može se u postratnoj BiH pratiti kroz razne pokušaje međunarodne zajednice da izabere domaće partnere za poduhvat stvaranja funkcionalne države putem identifikacije političkih aktera kao »demokratske« i »nacionalističke« ili »manje nacionalističke« i »više nacionalističke«. Problemi koji nastaju s takvim pogrešnim pristupom mogu se uočiti u posljednjih nekoliko godina u Srbiji gdje međunarodna politika pokušava odrediti koje stranke su dio tzv. demokratskog bloka.